«Тоҷикнома»-Таърихи Ирону Турон дар осори муррихони Юнон ва Ҷаҳони эллинистӣ (асри VI пеш аз мелод — асри IV мелодӣ). боби 18

Аз китоби «Тоҷикнома»
Боби 18. Таърихи Ирону Турон дар осори муррихони
Юнон ва Ҷаҳони эллинистӣ (асри VI пеш аз мелод — асри IV мелодӣ)

А(н)тисфени Родос зи Ладо бигуфт,
Ки Ҳахома онро ба дарё бируфт.
Полибий зи таърихи олам бигуфт,
Зи Румону Юнони одам бигуфт.
Зи таърихи Ирон ҳақиқат бигуфт,
Вале ҷанги Юнон зи қисмат бигуфт.
Анаксим муаррихи Макдун бишуд,
Вале нотиқи зӯр ба гардун бишуд.
Агар нутқи таърих ба дунё бирафт
Чу Искандари бод ба саҳро бирафт.
Китобе чу «Нутқи Сикандар» навишт,
Ба алфози Юнону Ховар навишт.
Агатархиди раҳ навишт бо шитоб,
Зи таърихи Ховар, ки шуд даҳ китоб.
Зи Ховар сафар кард ба Румони дур,
Навишт қиссаи раҳ ба Румони зӯр.
Ки Юнону Ирон зи Эллин буванд,
Чу фарҳанги волову дерин буванд.
Шумори китобаш ба панҷоҳ расид,
Чаро нутқи таърих ба кӯтоҳ расид.
Аполлоди Артем зи Портӣ бигуфт,
Ки Портӣ сари Рум ба ростӣ бисӯхт.
Китобе чу «Паҳлав» бишуд гуфтааш,
Хитобе ба раҳрав бишуд гуфтааш.
Чаро раҳрави ӯ ба таърих бирафт,
Вале нақши пояш ба таърих шикаст.
Аристобул омад сӯроғи Куруш,
Пасаргад зи дуздон, ки овард хуруш.
Мазораш зи нав сохт, ки монад абад,
Чу рамзе ба Ирон, ки бошад абад.
Аристобул омад, ки девор сохт,
Ба фарҳанги таърих чу меъмор сохт.
Сикандар бишуд нақши девори ӯ,
Курушро расид сақфи девори ӯ.
Китобаш ба дарёи Ҳинду расид,
Хитобаш ба дунёи Ҳинду расид.
Хитоби Сикандар ба дунёи Ҳинд,
Чу рамзи гузаштан ба дарёи Ҳинд.
Гекатей, ки шогирди Пиррон буд,
Муаррихи Юнону Ирон шуд.
Вале рамзи таърихи ӯ хуфтааст,
Чаро нутқи тасвири ӯ мурдааст.
Гекатеи Милет навишт дар «Сафар»,
Зи шоҳони Камбуҷу Доро хабар.
Ҳеродоти таърих ба ӯ такя кард,
Ҳикоёти таърих зи ӯ қисса кард.
Ҳе(л)ланик, ки таърихи Атлонд сохт,
Либоси амозун ба дарё бидохт.
Амозун зи Юнон ба Босфор рафт,
Зи тангоҳи Гарҷӣ ба ошкор рафт.
Ба Турону Ирон расид ин бадан,
Чу рамзи шуҷоат зи кирдори зан.
Ҳеродор бигуфт қиссаи оргунот,
Расид киштии баҳр сари коинот.
Ҳеродот зи таърихи атиқ бигуфт,
Чу устоди таърихи мантиқ бигуфт.
Вале ҷанги Ирону Юнон, ки буд,
На мантиқи таърихи эшон бишуд.
Марафони таърих ҳақиқат нашуд,
Ривоёти таърих ҳақи хат нашуд.
Ҳеродот ривоёт ба Ховар бидод,
Ривоёт чу таърих ба бовар бидод.
Ион гуфт суруде ба васфи Самос,
Ки Юнон зи Ирон нагирад тамос.
Ка(л)лисфен зи шоҳони Макдун навишт,
Зи Искандару нури гардун навишт.
«Ҳе(л)линик» ба шоҳони Юнон навишт,
Зи таърихи шоҳони Ирон навишт.
Вале нутқи таърих буриданд ба ӯ,
Чаро дори таърих кашиданд ба ӯ.
Клитарх зи шоҳони Макдун нагуфт,
Ва искандариро ба гардун нагуфт.
Чаро ёри наздик нафаҳмад дилат,
Шавад душмани ту, бувад мушкилат.
Анобосиси ҷанг зи Юнон бирафт,
Газанфун — муаррих ба Ирон бирафт.
Ктесий муаррихи Юнон нашуд,
Чаро ҳафдаҳи сол ба Юнон набуд.
Пизишке, асире ба Ҳахома буд,
Ба таърихи Ирон вале хома шуд.
Китобе ба дармони таърих навишт,
Ба унвони «Ирони таърих» навишт.
Полемон бигуфт қиссаи шаҳриён,
Тамаддуни шаҳрии юнониён.
Тамаддуни шаҳрии ирониён,
Зи Суғду зи Бохтар, зи турониён.
Плутарх зи фарҳанги Эллин бигуфт,
Ба алфози ҳикмат зи дерин бигуфт.
Бишуст ҳайкали занги таърихро,
Биҷӯст найзаи ҷанги таърихро.
Нигоҳаш чу нуре расид бар замон,
Кашид нақшаи тир ба дилҳо камон.
Фукидид ба таърих ҳақиқат бидод,
Ҳақиқат ба қисмат — тариқат бидод.
Чаро тухми таърих ба ҳикмат шинонд,
Ки фарзанди тоҷик ҳақиқат бихонд.

باب 18. تاریخ ایران و توران در آثار مورّیخان یونان و جهان ایلّینیستی
(عصر شش پیش از میلاد-عصر چهار میلادی)
. ا (ن) تیسفین راداس ز لدا بگفت،
که هخامه آن را به دریا بروفت.
پالیبیی ز تاریخ عالم بگوف،
ز رمان و یونان آدم بگفت.
ز تاریخ ایران حقیقت بگفت،
ولی جنگ یونان ز قسمت بگفت.
انکسیم مورخ مکدون بشد،
ولی ناطق زور به گردون بشد.
اگر نطق تاریخ به دنیا برفت
چو اسکندر باد به صحرا برفت.
کتابی چو «نوتق سیکندر» نوشت،
به الفاظ یونان و خاور نوشت.
اگترخید ره نوشت با شتاب،
ز تاریخ خاور، که شد ده کتاب.
ز خاور سفر کرد به رمان دور،
نوشت قصّة ره به رمان زور.
که یونان و ایران ز ایلّین بوند،
چو فرهنگ والا و دیرین بوند.
شمار کتابش به پنجاه رسید،
چرا نطق تاریخ به کوتاه رسید.
اپالّاد ارتیم ز پارتی بگفت،
که پارتی سر رم به راستی بسوخت.
کتابی چو «پهلو» بشد گفته‌اش،
خطابی به رهرو بشد گفته‌اش.
چرا رهرو او به تاریخ برفت،
ولی نقش پایهش به تاریخ شکست.
اریستابول آمد سراغ کوروش،
پسرگد ز دزدان، که آورد خروش.
مزارش ز نو ساخت، که ماند ابد،
چو رمزی به ایران، که باشد ابد.
اریستابول آمد، که دیوار ساخت،
به فرهنگ تاریخ چو معمار ساخت.
سیکندر بشد نقش دیوار او،
کوروش را رسید سقف دیوار او.
کتابش به دریای هند و رسید،
خطابش به دنیای هند و رسید.
خطاب سیکندر به دنیای هند،
چو رمزی گذشتن به دریای هند.
گیکتیی، که شاگرد پیرّان بود،
مورخ یونان و ایران شد.
ولی رمز تاریخ او خفته است،
چرا نطق تصویر او مُرده است.
گیکتی میلیت نوشت در «سفر»،
ز شاهان کمبوج و دارا خبر.
هیرادات تاریخ به او تکیه کرد،
حکایات تاریخ ز او قصّه کرد.
هی (ل) لنیک، که تاریخ اتلاند ساخت،
لباس امازون به دریا بداخت.
امازون ز یونان به باصفار رفت،
ز تنگاه گرجی به آشکار رفت.
به توران و ایران رسید این بدن،
چو رمز شجاعت ز کردار زن.
هیرادار بگفت قصّة آرگونات،
رسید کشتی بهر سر کاینات.
هیرادات ز تاریخ عتیق بگفت،
چو استاد تاریخ منطق بگفت.
ولی جنگ ایران و یونان، که بود،
نه منطق تاریخ ایشان بشد.
مرفان تاریخ حقیقت نشد،
روایات تاریخ حق خط نشد.
هیرادات روایات به خاور بداد،
روایات چو تاریخ به باور بداد.
یون گفت سرودی به وصف سماس،
که یونان ز ایران نگیرد تماس.
که (ل) لیسفین ز شاهان مکدون نوشت،
ز اسکندر و نور گردون نوشت.
«هی (ل) لینیک» به شاهان یونان نوشت،
ز تاریخ شاهان ایران نوشت.
ولی نطق تاریخ بریدند به او،
چرا دار تاریخ کشیدند به او.
کلیترخ ز شاهان مکدون نگفت،
و اسکندری را به گردون نگفت.
چرا یار نزدیک نفهمد دلت،
شود دشمن تو، بود مشکلت.
اناباسیس جنگ ز یونان برفت،
گزنفون-مورخ به ایران برفت.
کتیسیی مورخ یونان نشد،
چرا هفده سال به یونان نبود.
پزشکی، اسیری به هخامه بود،
به تاریخ ایران ولی خامه شد.
کتابی به درمان تاریخ نوشت،
به عنوان «یران تاریخ» نوشت.
پالیمان بگفت قصّة شهریان،
تمدّن شهری یونانیان.
تمدّن شهری ایرانیان،
ز سغد و ز باختر، ز تورانیان.
پلوترخ ز فرهنگ ایلّین بگفت،
به الفاظ حکمت ز دیرین بگفت.
بشست هیکل زنگ تاریخ را،
بجوست نیزة جنگ تاریخ را.
نگاهش چو نوری رسید بر زمان،
کشید نقشة تیر به دلها کمان.
فوکیدید به تاریخ حقیقت بداد،
حقیقت به قسمت-طریقت بداد.
چرا تخم تاریخ به حکمت شناند،
که فرزند تاجیک حقیقت بخواند.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *