Адабиёти муосири тоҷик — Садриддин Айнӣ

Осори бузурги Садриддин Айнӣ, ки саросар  зиндагиро вақфи хидмат ба одамизодзодагон кард ва партаве бар ҷаҳони маърифат тофт, ки ҳаргиз фурў нахоҳад нишаст, дар миён ҳаст ва хоҳад буд ва ҷовидон хоҳад монд.

Саид Нафисӣ

Тарҷумаи ҳол

          «Ёд дорам, — мегӯяд шодравон адабиётшинос Турақул Зеҳнӣ, — ки саҳни Регистон моломоли одам буд. Ман ҳам тамошо доштам. Як вақт садои ғул-ғул баланд шуд, ки мегуфтанд: «Айниро оварданд, Айниро оварданд!». Айниро оварда ба пушти як нафар шахсе, ки чун Деви Ғул истода буд, гузоштанд. Аз ду даст ва китфаш маҳкам медоштанд. Як банд чўби зарангро оварда, ба наздаш гузоштанд. Агар чўбе шиканад, дигарашро ба кор бурданӣ буданд. Фармондеҳи он девсиратон фармони «Як, ду»-ро медод. Чўбдорон бо чўби якунимметрӣ ба тахтапушти бараҳнаи устод мезаданд. Бадани ў аввал сурх шуд, баъд нилӣ гардид ва сипас дар зери зарбаи чўб парчаҳои гўшти бадани устод ба ҳар тараф пош хўрдан гирифтанд. Баъзе ҷоҳилони ҳайвонтабиат барои он ки садоқати хешро ба амир нишон диҳанд, бо дасту мушти худ Айниро мезаданд. Аммо дар ҳангомаи хунин одамоне низ буданд, ки дарун-дарун сўхта, дуд аз димоғ бароварда, чакраҳои хуни ҷигар аз дидаҳо шашқатор мерехтанд.

Айниро пас аз зарби ҷонгудози 75 чўб дар ҳолати мадҳушӣ ба зиндон андохтанд. Фардои он рўз, яъне 8-уми апрели соли 1917 сарбозони рус аз Когон ба Бухоро ворид гардида, зиндониён, аз он ҷумла устод Айниро озод карданд».

Ҳамаи ин ранҷу озорҳо, зарбаҳои ҷонгудоз, ки насиби устод Айнӣ гардид, ба чӣ хотир буд? Чӣ гуноҳи азим содир кард? Гуноҳи ў он буд, ки мехост дар байни мардум чароғи илму ирфон, машъали маърифатро фурўзон намояд, ба фарзандони халқ дониш омўзонад, китобҳои дарсӣ иншо кунаду ҷавононро ба ростӣ, ба покӣ раҳнамо созад. Танҳо ҳамин«гуноҳаш» буд. Хушбахтона, толеъаш саъд омад, аз зиндони амирӣ раҳо ёфт, озод гардид ва ба халқи азизу кишвараш хизмати шоиста кард ва сазовори номи баланд — Асосгузори адабиёти навини тоҷик ва рутбаи олӣ — Қаҳрамони Тоҷикистон гардид.

Садриддин Айнӣ 15 апрели соли 1878 дар деҳаи Соктареи (Айнии ҳозира) вилояти Бухоро таваллуд ёфтааст. Падари устод Айнӣ Саидмуродхоҷа марди деҳқон буда, аз касби деҳқонӣ рўзгори хешро таъмин мекард. Вале азбаски замин кам дошт, ба хотири қути лоямути аҳли оила боз ба касби сангиосиётарошӣ машғул мегардид. Саидмуродхоҷа марди оқил буд ва хату савод ҳам дошт. Чанд сол дар мадраса ҳам таҳсили илм кард. Вале рўзгор ўро имкон надод, ки таҳсилашро дар Бухоро давом диҳад. Маҷбур шуд, ки боз ба деҳа баргардад. Аз ин рў, ў бисёр мехост, ки ба ҷояш фарзандонаш хонанд ва соҳибмаърифат гарданд.

Садриддин таҳсили ибтидоиро нахуст дар назди Бибихалифа, дар мактаби духтарона оғоз кард. Дар он ҷо хату савод баровард. Вале дар ҳамин айём дар музофоти Бухоро, аз ҷумла дар деҳи Соктаре касалии вабо доман густурд. Ин дарди бедармон аввал падари Айнӣ Саидмуродхоҷа ва пас аз 40 рўз модари ўро ба коми худ фурў бурд. Дар ин ҳангом Садриддин ёздаҳ сол дошт. Акнун ятимӣ, бори зиндагӣ ба сараш афтод. Сарпарастии оила- бародарони хурдсолаш Сироҷиддин ва Киромиддин ба дўшаш афтод.

Баъд аз як сол Айнӣ бародаронашро ба тарбияи модаркалонаш супорида, барои давом додани таҳсил роҳи Бухороро пеш гирифт. Ин ҳодиса соли 1890, дар синни дувоздаҳсолагиаш рўй дода буд.

Устод Айнӣ дар Бухоро дар мадрасаҳои Мири Араб, Бадалбек, Хоҷа Зоҳид, Кўкалтош дар назди донишмандон таҳсили илм карда, дар баробари ин барои пайдо кардани қути лоямут дар ҷойҳои гуногун ба кори ҷисмонӣ машғул гардид. Махсусан, чанд муддат дар хонаи Садри Зиё хизмат ва зиндагӣ кард. Маҳз устод дар ҳамин ҷо бо аҳли адаби Бухоро шинос шуда, дар маҷлисҳои адабии онҳо иштирок кард. Хонаи Шарифҷонмахдум барои ташаккул ёфтани ҷаҳонбинии нависанда, муайян намудани роҳи эҷодии ў роли муҳим бозид.

Нуктаи назари устод Айнӣ пас аз мутолиа кардани асари Аҳмади Дониш «Наводирулвақоеъ» нисбат ба сохти пўсидаи аморати Бухоро тамоман дигар гардид ва нисбат ба ин ҷамъияти фарсуда дар дили ў як нафрати ниҳоние пайдо шуд. Аз ин рў, дар ибтидои асри XX устод дар эҷодиёташ идеяҳои пешқадами маорифпарварон Аҳмади Дониш ва Шоҳинро давом дода, роҳи ояндаи худро муайян намуд.

Ғайр аз ин, нависанда дар ин давра хеле рушду камол ёфт. Ба масъалаҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии кишвараш аз диди дигар назар кард. Ҷаҳолат ва қафомондагии Бухорои Шарифро амиқтар дарк намуд. Махсусан, мутолиаи рўзномаҳои «Чеҳранамо» ва «Тарҷумон», ки дар Ҳиндустон ва Боғчасаройи Қрим ба табъ мерасиданд, чашмони устодро кушод. Баъд аз ин устод ба шаҳру деҳоти кишвар баромада, бо мардуми оддӣ вохўрӣ ва сўҳбатҳо орост. Кушодани мактабҳои навро ба эшон тавсия намуд. Ҳамин тавр, устод яке аз аввалинҳо шуда барои мактабҳои нав китобҳои дарсӣ иншо намуд. « Таҳзибуссибиён»-ро Айнӣ маҳз ба ҳамин хотир соли 1909 барои шогирдон офарид, ки имрўз ҳам басо арзишманд аст.

Чунин корҳои хайр ба амиру қушбегӣ маъқул набуданд. Аз ин хотир ҳамеша чунин ашхоси ҷонсупор ва бомаърифатро таъқиб менамуданд, мекуштанд, ба зиндон мепартофтанд, ки устод Айнӣ ҳам, чунон ки қаблан ёдовар шудем, шаҳди онро чашида, зиндонӣ шуда, 75 чўб хўрда буданд.

Инқилоби Октябр ғалаба кард. Айнӣ нафаси тоза гирифт. Акнун устод ба ҳар як кор пешвою раҳнамо буд. Аз Самарқанд ба Тоҷикистон — ба Ду-шанбе омад. Мирзо Турсунзода омадани устодро дар достони « Чароғи абадӣ» бо ифтихору ҳаяҷони беандоза, бо садоқату самимияти хос чунин ба қалам додааст:

Қатор омад, вагон-поезд омад,
Ба ҷони интизорон, ҷон даромад.
Ду чашми ман ба дарҳои вагон шуд,
Мана, аз дар адиби мо аён шуд,
Намоён гашт фарзанди Бухоро,
Ҳамон тавре, ки дидӣ дар «Алифбо».
Сафедӣ риши ў ишғол карда,
Танашро хастагӣ беҳол карда.
Валекин дил ҷавон, пурҷўш сина,
Асо дар даст по монад ба зина.
Қариб аз нур монда чашмҳояш,
Шуда ларзон садояш, дасту пояш.
Адиби хешро оғўш кардем,
Заданҳои дилашро гўш кардем.
Ба устоди қаламкаш дод пайғом,
Тамоми шаҳр аз ҳар як дару бом.
Салом омад, дуруд омад ба Айнӣ,
Саломи чун суруд омад ба Айнӣ.

Пасон устод Айинӣ дар Душанбе манзил ихтиёр кард ва сарвару роҳбари аҳли фарҳанг гардид. Пеш аз ҳама, барои такмилу инкишофи забони адабии тоҷик миён баст. Ба муқобили душманони миллат бо ду роҳ мубори-заи беамон бурд. Нахуст бо навиштани асарҳои илмӣ ва сониян, бо эҷоди асарҳои бадеӣ. Ғолибият насибаш гашт ва забони тоҷикӣ пойдору бегазанд монд. Аз ҳама муҳимаш боз он, ки забони адабии тоҷик ва фонди луғавии он бой гардид, ташаккул ёфт ва дар арсаи байналхалқӣ мақому манзалати пешини хешро пойдор намуд.

Соли 1951 дар Тоҷикистон — шаҳри Душанбе Академияи улум ташкил ёфт ва устод Айнӣ нахустин Президенти он интихоб гардид. Дар тўли солҳои зиёд ў дар ин даргоҳ хизмат кард ва дар густариши соҳаҳои мухталифи илму адаби ҷумҳурӣ, тарбияи олимон ва адибон саҳмгузор гашт.

Оре, устод умри бобаракати хешро ройгон нагузаронида, барои ягонагӣ ва ваҳдати миллат, илму фарҳанги он ҷоннисорӣ намуд. Устод Айнӣ 15 июли соли 1954 дар Душанбешаҳр вафот кард. Ҳоло мақбараи устод Айнӣ дар як ҷои хушманзараи Душанбе зиёратгоҳи аҳли адаб аст. Он ҷойро Боғи Айнӣ мегўянд. Боғи устод обод аст. Гулгаштҳои сабзу хуррам, дарахтони сарву чинор ва ғайра, ки сар ба афлок кашидаанд, гўё аз чор тараф устодро посбонӣ доранд. Рафтуомади меҳмонон ва мухлисон поён надорад. Дар ин гулбоғи устод ҷамъомадҳои фарҳангӣ, базми шеъру суруд баргузор мегарданд. Қабри устод гулпўш аст. Халқи тоҷик бо номи ин фарзанди фарзонаи худ ифтихору сарбаландӣ дорад. Яке аз мавзеъҳои бошукўҳтарини Душанбе Майдони Айнӣ номгузорӣ шудааст, ки дар маркази он ҳайкали устод бо шукўҳу ҷалол қомат афрохтааст. Ин ҷой низ зиёратгоҳи мардум аст, ҷашни Наврўзи Аҷам дар назди ҳайкали устод таҷлил меёбад.

Оре, хизмати ин марди бузург дар вақташ низ қадрдонӣ шуда буд. Пас аз он ки ҷумҳурӣ соҳибистиқлол гашт, мақому мартабаи устод Айнӣ боз ҳам боло гирифт. Соли 1998 ба устод унвони олӣ-Қаҳрамони Тоҷикистон дода шуд. Ў аввалин Қаҳрамони Тоҷикистон аст.

Чунон ки дидем, хизмати устод Айнӣ дар пойдории миллат ва рушду камоли илму адаб ва такмили забони адабии имрўзаи тоҷик пурарзиш аст. Боз пурқиматтарин хизмати устод Айнӣ мероси илмию адабии ўст, ки ба наслҳои имрўзу оянда чун дурри ноёб, волотар аз зару зевар мерос гузоштааст.

Мероси илмию адабии устод Айнӣ ба забонҳои англисӣ, немисӣ, ҳиндӣ, хитоӣ, фаронсавӣ ва ғайра тарҷума ва нашр гардида ва аз тарафи шарқшиносон баҳои арзанда гирифтаанд. Аз ин хотир, устод Айниро дар радифи бузургтарин адибони дунё гузоштаанд. Бесабаб нест, ки соли 1978 бо қарори ЮНЕСКО ҷашни 100-солагии зодрўзи Садриддин Айнӣ дар тамоми кишварҳои дунё бо тантана таҷлил гардид.

МЕРОСИ ИЛМӢ ВА АДАБИИ УСТОД

Садриддин Айнӣ ба эҷоди асарҳои илмӣ ҳанўз дар ибтидои асри XX шурўъ карда буд. Аввалин асарҳои  илмии устод китобҳои дарсӣ буданд, ки барои мактабҳои навтаъсис иншо гардиданд. Яке аз онҳо «Таҳзибуссибён» аст, ки устод аз нигоҳи нав барои толибилмони хурдсол онро иншо кард. Дар китоб дар баробари додани қоидаҳои забон ҳикояҳои хурди пандомез, ки бештари онҳо эҷоди худи муаллиф буданд, дохил гардидаанд.

Пас аз Инқилоби Октябр як гурўҳ донишмандоне пайдо шуданд, ки мавҷудияти миллати тоҷик ва забону адабиёти моро инкор мекарданд. Устод ба муқобили ин ҷараёни носолими пантуркизм бархоста, китоби «Наму-наи адабиёти тоҷик»-ро соли 1926 иншо намуд. Устод дар ин асар исбот кард, ки тоҷикон мардуми таҳҷоии ҳамин сарзамин (Мовароуннаҳру Хуросон) буда, забону фарҳанг ва адабиёти қадима доранд. Устод дар асар на-мунаҳои знёде аз эҷодиёти адибони пешин ва ҳамзамононаш оварда, исбот менамояд, ки чароғи илму адабро кайҳо дар ин сарзамин устод Рўдакӣ, Кисоии Марвазӣ, Абўҳафси Суғдӣ ва дигар адибон фурўзон карда буданд

Ба ҳамин тариқ, дар асоси факту далелҳои эътимодбахш таърихи куҳан, фарҳангу адабиёти ғанӣ доштани тоҷиконро собит менамояд. Аҳамияти дигари ин асар боз дар он аст, ки барои муҳаққиқони оянда дар омўзиши таърихи адабиёти тоҷик маслиҳатҳои муфид медиҳад, ки имрўз ҳам  « Намунаи адабиёти тоҷик» басо арзишманд аст ва мардуми моро дар рўҳияи худшиносӣ ва ифтихори миллӣ тарбият менамояд.

Пас аз ин устод Айнӣ дар бораи симоҳои барҷастаи фарҳанг ва адаби тоҷик ба навиштани асарҳои илмию тадқиқотӣ мепардозад. Соли 1934 асари пурарзиши худ дар бораи Фирдавсӣ ва«Шоҳнома»-и ўро ба анҷом мерасонад. Ҳамин тавр, пай дар ҳам асарҳои «Шайхурраис Абўалӣ Сино», «Шайх Муслихиддин Саъдии Шерозӣ», «Устод Рўдакӣ», «Камоли Хуҷандӣ», «Алишер Навоӣ», «Зайниддин Маҳмуди Восифӣ» ва амсоли инҳо ба табъ мерасанд. Устод дар асарҳои хеш бисёр масъалаҳои баҳсталаб ва ҳалнашудаи ҳаёту эҷодиёти адибони дар боло ёдшударо бо далелу бурҳонҳои қотеъ ҳал менамояд. Чунончи, солҳои тўлонӣ доир ба бисёр масъалаҳои мубрами ҳаёту фаъолияти эҷодии Абулқосим Фирдавсӣ чи дар байни муаллифони сарчашмаҳо ва чи дар байни шарқшиносони Шўравию хориҷӣ фикру мулоҳизаҳои мухталиф мавҷуд буданд. Аксарияти онҳо ривоятҳои афсонавиро ҳамчун факту далелҳои эътимодбахш қабул намуда, ба ғалатҳо роҳ дода буданд.

Вале, чунон ки устод Айнӣ мегўяд, ҳаёти Фирдавсӣ бевосита дар «Шоҳнома»-и ў ба хубӣ инъикос ёфтааст. Бинобар ин, ҳангоми навиштани асар устод, пеш аз ҳама, ба «Шоҳнома» такя мекунад. Дар ин бора С. Айнӣ чунин мегўяд: «Ман дар ин ҷо ба тарзи мухтасар чизҳоеро, ки дар бораи чӣ гуна навиштани «Шоҳнома» тазкира ва тарҷумаи ҳолнависони Шарқ навиштаанд, нақл мекунам ва пас аз он бо гуфтаҳои худи Фирдавсӣ ростӣ ва дурўғии онҳоро ҷудо карда нишон медиҳам».

Яке аз фикрҳои ғалате, ки дар сарчашмаҳо ва асарҳои шарқшиносон паҳн шудааст ин аст, ки гўё Фирдавсӣ бо супориши Маҳмуди Ғазнавӣ бо ваъдаи ба ҳар як байташ як мисқол тилло инъом додан бо машварату далолати Аёз, Унсурӣ, Ҳасани Маймандӣ ё барои муҳайё намудани чиҳози духтараш қалам ба даст гирифта, 35 сол ранҷ бурда, «Шоҳнома»-ро эҷод кардааст.

Устод С. Айнӣ барои исботи ин фикрҳои ғалат «Шоҳнома»-ро пурра мутолиа мекунад ва дар асоси абёти «Шоҳнома» нодуруст будани ақидаҳои онҳоро собит менамояд ва ниҳоят ба чунин хулоса меояд:

«Аз ин сатрҳо ошкоро маълум мешавад, ки Фирдавсӣ «Шоҳнома»-ро на бо фармуди Султон Маҳмуд, на ба номи ў, на бо далолати Аёз, на бо машварати Ҳасани Маймандӣ ё Унсурӣ ё Моҳак ба номи султон навишта-аст ва на дар вақти навиштани «Шоҳнома» аз Султон ваъдаи ба ҳар байт як мисқол тиллоро гирифтааст, на боғ ва на дигар муованат дидааст. Балки пеш аз ҷулуси Султон Маҳмуд дар вақти ба инқироз рў овардани давлати Сомониён, дар айёми набудани харидор… ва дар вақти ноосуда, пур аз ҷанг будани ҷаҳон («Замона саросар пур аз ҷанг буд) бо машварати дўсти худаш корро сар кардааст».

Дигар ҷиҳати муҳими асари устод боз дар он аст, ки сабабҳои объективии ба Султон Маҳмуд пешкаш намудани «Шоҳнома» ва ба Султон писанд нааф-тодани он, ҳаҷвномаи Фирдавсӣ, сарсону саргардониҳои зиёди шоир, азобу ранҷҳои кашидаи ў ва ниҳоят дар бораи рўзҳои вопасини ҳаёти Фирдавсӣ хеле муфассал маълумот дода, фикрҳояшро бо факту далелҳои раднопазир исбот намудааст.

Ғайр аз ин, устод ба масъалаҳои соли таваллуду вафоти шоир, солҳои навиштани «Шоҳнома», авлоди Фирдавсӣ, муқаллидони «Шоҳнома», забонӣ асар ва ҳамин барин масъалаҳои ҳалнашуда равшанӣ андохтааст.

Чунон ки маълум аст, пас аз асари устод роҷеъ ба ҳаёту фаъолияти Фирдавсӣ чи дар хориҷа ва чи дар кишвари мо асарҳои зиёди илмию тадқиқотӣ ба табъ расидаанд. Дар ин мавзўъ як гурўҳи калони олимон рисолаҳои номзадию докторӣ дифоъ карданд. Дар оянда боз ҳам паҳлуҳои ҳанўз омўхтанашудаи асари Фирдавсӣ аз шоҳасари ў давом мекунад. Зеро «Шоҳнома» асари бузург аст ва таҳлилу таҳқиқи ҳаматарафаи он аз тарафи мутахассисон солҳои зиёдро талаб мекунад.

Аз ин ҷиҳат хизмати устод Садриддин Айнӣ, пеш аз ҳама, дар он аст, ки ба таҳқиқи ҳаёту фаъолияти Фирдавсӣ ба воситаи асари офаридааш ибтидо гузошт ва роҳи ояндаи омўзиши муҳаққиқонро муайян намуд.

Ҳамин тавр, асари устод дар омўзиши минбаъдаи эҷодиёти адиб як қутбнамои махсус ҳисоб мешавад. Муҳаққиқон махсус асари устодро сар-чашмаи илҳом ва асоси асарҳои худ қарор доданд ва дар зери таъсири бавосита ё бевоситаи он тадкиқотҳои муҳими илмӣ иншо намуданд ва он дар оянда ҳам сарчашмаи асосӣ ба ҳисоб хоҳад рафт.

Устод С. Айнӣ ҳанўз дар «Намунаи адабиёти тоҷик» дар бораи сардафтари адабиёти классикии тоҷикӣ-форсӣ Абўабдулло Рўдакӣ маълумот дода буд. Минбаъд омўзиши ҳаёту эҷодиёти ин сипаҳсолори назм боз ҳам вусъат меёбад. Соли 1940 ду мақолаи муҳими С. Айнӣ «Устод Рўдакӣ» ва «Қабри устод Рўдакӣ ва деҳаи Рўдак» дар маҷаллаи «Шарқи Сурх» нашр мешаванд.

Бояд зикр кард, ки қимату арзиши ин ду мақолаи устод С. Айнӣ дар таърихи омўзиши ҳаёт ва осори Рўдакӣ басо бузург аст.

Барои эҷоди мақолаҳои мазкур С. Айнӣ чандин сол заҳмат кашида, асарҳои тазкиранависон ва муаррихони гузаштаро варақ зада, маводи фаровоне ҷамъ намуд. Бо вуҷуди ин ҳангоми таҳқиқи ҳаёту эҷодиёти Рўдакӣ барои устод Айнӣ басо душвориҳо пеш омад. Зеро маълумоти сарчашмаҳои адабию таърихии роҷеъ ба Рўдакй мухталиф буданд. Сониян, осори адиб то замони мо ниҳоят кам боқӣ мондааст. Дастранҷҳои Рўдакӣ дар натиҷаи задухўрдҳои амирони саркашу ҷангҷўй ба тороҷ рафтаанд. Аз ин ҷост, ки С. Айнӣ ҳангоми ҳалли масъалаҳои асосии ҳаёту эҷодиёти Рўдакӣ ба маъхазу сарчашмаҳои қадимтарин такя намуда, масъалаҳои мураккаби ҳаёти ўро равшан месозад. Ў давраи ҳаёти Рўдакиро ба чор қисм тақсим мекунад ва дар бораи ин давраҳо маълумоти пурарзиш медиҳад. Инчунин ҳангоми омўхтани сарчашмаҳо баъзе намунаҳои ашъори устод Рўдакиро пайдо карда, онҳоро дар асараш таҳлил менамояд. Дар ин мақола хусусиятҳои асосии эҷодиёти Рўдакӣ, мундариҷаи ғоявии ашъори боқимонда, салосату фа-соҳати забони адиб, санъати баланди шеърҳои ў, қобилияту истеъдод ва маҳорати шоирии устод ва умуман симои Рўдакӣ ҳамчун сардафтари адабиёти классикии тоҷику форс ба таври эътимодбахш нишон дода шудаанд.

Дар ҳамон солҳо дар байни олимон дар масъалаи тахаллус ва зодгоҳи устод Рўдакӣ баҳси доманадоре мерафт. Зеро фикрҳои сарчашмаҳои қадим низ мухталиф буданд. Аз ин ҷост, ки С. Айнӣ пас аз мақолаи боло ба навиштани асари «Қабри устод Рўдакӣ ва деҳаи Рўдак» шурўъ кард ва он дар шумораи 5 журнали «Шарқи Сурх» соли 1940 чоп шуда баромад. Мақолаи мазкур ба баҳси ҳазорсолаи уламои гузашта ва имрўза нуқта гузошта, зодгоҳи сардафтари адабиёти классикии тоҷику форс устод Рўдакиро муайян намуд. Пас аз ин экспедисияи махсус бо сардории С. Айнӣ ва бо иштироки Бузургзода Л. ба Панҷруд ташкил карда шуд.

Мақолаи мазкур соли 1956 ба забони русӣ тарҷума ва чоп мешавад. Маҳз тавассути ҳамин мақола қабри устод Рўдакӣ муайян мегардад ва мақолаи С. Айнӣ ҳамчун дастуруламали асосӣ дар равшан намудани қабри ин шоири шаҳир хизмати фавқулоддае кардааст.

Ба ҳамин тариқ, устод Садриддин Айнӣ бо асарҳои ҷовидонаи худ ба илми адабиётшиносии тоҷик такони судманде дод. Метод, таҷрибаи ў роҳи усули омўзиши муҳаққиқони ояндаро равшан намуд.

«Бадоеулвақоеъ»-и нависанда Зайниддин Маҳмуди Восифӣ дар таърихи адабиёти тоҷик мавқеи сазовор дошта, дар инкишофу таҳаввули жанри ёддошт таъсири мусбат расондааст. Мутаассифона, ҳаёту эҷодиёти ин марди бузург то устод Айнӣ таҳқиқ нашуда буд. Танҳо пас аз инқилоб Айнӣ ин дурри ноёбро ба халқ муаррифӣ кард. Устод соли 1926 дар «Намунаи адабиёти тоҷик» дар бораи Восифӣ ва асари ў «Бадоеулвақоеъ» ба хонандагони тоҷик маълумоти пурқимате дода, арзиши адабӣ, аҳамияти таърихию этнографии онро таъкид карда, дар солҳои наздик чоп ва дастраси хонандагон гардонидани асарро зарур шуморид.

Ин танҳо оғози кор буд. Минбаъд устод таҳқиқи худро доир ба ин масъала давом дод. Сарчашмаҳои илмию адабӣ, таърихии «Бадоеулвақоеъ»-ро пурра омўхта, доир ба ҳаёт ва эҷодиёти ин адибу олими забардасти тоҷик маълумот ҷамъ кард. Натиҷаи кўшишҳои устод дар матбуоти солҳои 1940-1946 бо номи «Як симои номашҳури адабиёти тоҷик – Восифӣ» ва «Восифӣ ва асари ў Бадоеулвақоеъ» ба табъ расиданд.

Садриддин Айнӣ дар бораи зодгоҳу соли таваллуд, рўзгори ибратомўзи ин марди бузург маълумоти муфассал дода, қайд мекунад, ки Зайниддин Маҳмуди Восифӣ ҳаҷнависи забардаст буда, ҳаҷвҳои мадҳмонанди ў хонандаро ба ҳайрат меоваранд. Ў аз забони шоиртарошон чунон шеърҳо мегўянд, ки ҳар кас бинад, фикр мекунад, ки аз ҳамон одам аст, на аз Восифӣ. Ин кор басо душвор буда, аз адиб маҳорати бузурги суханвариро талаб мекунад. Ҳамаи ин пурра собит менамояд, ки Восифӣ услубшиноси  комил ва забондони моҳир  будааст

Садриддин Айнӣ дар мақолаи худ роҷеъ ба мероси адабии Восифи таваққуф намуда,дар бораи”Бадоеулвақоеъ”,мазмуну мундараҷаи ғоявии он маълумоти пурарзиш медиҳад. Устод хотиррасон мекунад,ки Восифӣ дар ёддоштҳояш ҳаёти илмӣ,адабӣ,инчунин ихтилофҳои сиёсӣ,динӣ,масҳабӣ ва ҳамчунин зиддиятҳои синфӣ ва аҳволи иқтисодии он замонро хеле аниқу равшан акс кунонидааст. ”Бадоеулвақоеъ” дар хусуси нишон додани аҳволи сиёсию иҷтимоии онрӯза на танҳо оина, балки як лавҳаи тасвирест, ки аҳволи таърихро ба назари хонанда пайдарҳам ҷилва мекунонад.

Садриддин Айнӣ дар бораи хислатҳои нотакрори Восифӣ менависад: Восифӣ як нависандаи бериё ва бо таъбири оммавии тоҷикӣ «фуртакигӯй» аст. Ӯ дар навиштани аҳволи худ,аҳволи ҳамзамон,дӯстон,ошноён ва ҳамсӯҳбатони худ ҳеҷ чизро зери парда нигоҳ намедорад. Ӯ аз кор фармудани таъбирҳое, ки дар замони мо беадабона ба шумор меравад, ҳеҷ ибо намекунад.

Ба хамин тариқ, устод дар ин асарҳо моҳияти асосии эҷодиёти нависандаро  нишон дода, баъзе хусусиятҳои бадеии Бадоеулвақоеъ-ро гӯшзад  мекунад. Агар бо таъбири устод гӯем: Восифӣ шоир ва нависандаи универсалии замони худаш будааст. Дар донистани санъати калом бадеӣ, вазну қофия ва дигар хусусиятҳои нозуки шеър Восифӣ  баландмартаба буд.Маснавии дубаҳраи (Маҷмаулбаҳрайн) Котибии Нишопуриро, ки дар байни  аҳли адаб комилтарин ва душвортарин шеър буд, Восифӣ табъ озмуда, дар ҳамин шаклу вазн шеъре иншо кардааст, ки на танҳо дар ду баҳр, балки дар чаҳор баҳр хонда мешавад.

Аз ҳама муҳимаш он аст, ки устод Айнӣ бо ин асарҳои муҳими худ роҳи таҳқиқу омӯзиши ҳаёт ва эҷодиёти Восифиро ба рӯи муҳаққиқони ояндаи эҷодиёти адиб кушод. Барои А.Н.Болдирев, А.Мирзоев ва дигарон асарҳои устод сарчашмаи асосӣ буданд. Аз ин ҷост, ки А.Н.Болдирев дар асари худ Зайнадин Восифӣ, ки соли 1957 ба табъ расида буд,ба мақолаҳои устод баҳои баланд дода,онҳоро дар қатори пурарзиштарин асарҳои тадқиқотии адабиётшиносон ва шарқшиносони хориҷӣ мегузорад.

Устод минбаъд ҳам кори худро дар бораи Восифию эҷодиёти ӯ давом дода, “Бадоеулвақоеъ”-ро ба чоп таёр кард. Аҳамияти асосиаш дар он аст, ки насли имрӯза ба яке аз шоҳкориҳои бузурги адабиёти гузашта ва махсусан насри он шинос шуданд.

Дигар, хонандагони тоҷик ва махсусан муаллимон ва адабиётшиносону забоншиносон дар таҳқиқу ҳали бисёр масъалаҳои забоншиносию  адабиётшиносӣ  ва  фолклоршиносӣ ин асари  бузургро  ҳамчун  маводи  пурарзиш  истифода бурданд  ва  мебаранд. Он дар равшан  намудани  баъзе  масъалаҳои  назарияи  адабиёт, танқиди  адабӣ, анъанаи  ёддоштнависӣ  дар  адабиёти  классикӣ ба донишмандони  ин соҳа ёрии  калони  амалӣ  ва  назариявӣ  расонда  метавонанд. Зеро “Бадоеулвақоеъ”  намунаи  мукаммали  жанри  ёддошт  дар таърихи  адабиёти  мо буда, услубу  сабки  ба худ хос  дорад.

Ба ҳамин  тариқ  устод  муддати  тӯлони  ранҷ  кашида, аз нахли  куҳан  боғи зебое  орост, ки  имрӯз  пажӯҳишгарон  аз бӯи гулҳои  муаттараш  баҳра  мегиранд, асарҳои  пурарзиш  меофаранд. Худи устод  ин маъниро  ба тариқи  зайл  баён  кардааст:

Ин боғ зи  нахли куҳан оростаам,
В-он нахл ба теғи хома пиростаам.
Сайронгаҳе зиёда кардам ба шумо
Ҳарчанд зи умри худ басе костаам. 

         Устод Садриддин Айнӣ ақлу заковати воло  ва лаёқату истеъдоди фавқулоддае дошт, ки ҳанӯз дар айёми бачагиаш ба назар мерасид. Устод дар ин бора дар «Ёддоштҳо»-яш батафсил сухан рондааст. Пеш аз ҳама,устод аз шуарои бузурги гузашта ва ҳамчунин ҳамзамононаш ашъори зиёдеро азбар намуд. Сипас  баъди аз худ кардани вазни арӯзи санъатҳои бадеӣ ба эҷоди асарҳо даст зад. Нахуст устод бо тахаллусҳои Сифлӣ, Муҳтоҷи ва Ҷунунӣ шеър эҷод мекард.Сабаби чунин тахаллусҳоро интихоб кардани устод нодорамӣ, камбизоатӣ ва ҳаёти вазнини ӯ буд ва чунин тахаллусҳоро ба худ муносиб донист. Аммо баъд, яъне аз соли 1895 тахаллуси Айниро интихоб намуд ва бо ҳамин ном соҳибшӯҳрат гашт.

Дар такомул ва пешрафти адиб асосан се манбаъ кӯмаки калон расондаанд. Нахуст, чунон ки қаблан ишорат рафт, омӯзишу ҳифзи эҷодиёти адибони пешин,дуюм омӯхтани эҷодиёти халқ, тавре, ки устод дар «Ёддоштҳо»-яш бисёр муфассал ҳикоят намудааст, нақлу афсона ва дигар қиссаҳо аз зани эҷодкори хирадманд Тӯтипошшо мебошанд. Сеюм,дар рушди маънавиёти устод мактаби адабии Садри Зиё ё Шарифҷон махдум роли калон бозид. Дар базмҳои адабие, ки дар хонаи Шарифҷонмахдум баргузор мегардид, қаламкашон ва олимону санъатварони машҳури Бухоро ҷамъ меомаданд. Айнии ҷавон ҳам хизмат мекарду ҳам гули маънӣ аз сӯҳбати эшон мечид.

Асосан  устод бо шеъри «Гули сурх», ки соли 1895 бо тахаллуси Айнӣ эҷод карда буд,ба остонаи адабиёт ё шуъру шоирӣ ворид гардид. Таърихи эҷоди шеъри мазкур ҳам аҷиб аст.

Наврӯз ҷашн гирифта мешуд. Наврузи соли 1895 буд. Мардуми Бухоро, шуарою удабо берун аз шаҳр дар Ширбадан ин ҷашни фархундаро таҷлил менамуданд. Дар ин сайргоҳ Айнии ҷавон ҳам иштирок дошт. Адибон ба ин муносибат шеър эҷод мекарданд ва онро қироат менамуданд. Айнӣ ҳам шеъри тозаэҷоди худро дар байни мардум қироат кард ва сазовори таҳсину офарини аҳли маҷлис шуд. Дар ин шеър устод пас аз тасвири баҳору зебоиҳои он ва ситоиши гули сурх дар банди охири он аз муфлисӣ,нодорамӣ ва қашшоқии хеш дарду аламашро изҳор мекунад:

Рози дил мегуфтам, ар як маҳраме медоштам
Шикваҳо мекардам аз ғам, ҳамдаме медоштам…
Аз тамошои Гули сурх аз чӣ мемондам ҷудо,
Гар ба каф чун аҳли олам дирҳаме медоштам…
Чун тарозу кай шудӣ саргаштагӣ бо ман насиб,
Айнӣ, ар фикре на аз бешу каме медоштам. 

Шӯҳрату мақоми Айнӣ пас аз ин боло   гирифт. Акнун дар ҳар маъракаю ҷамъомади толибилмони мадраса аз устод хоҳиш мекарданд, ки аз ашъори тозаэҷоди худ қироат намояд. Айнӣ қариб дар ҳамаи жанрҳои лирикӣ — ғазал, рубоӣ, қитъа, қасида ва ғайра ашъори обдор сурудааст. Махсусан ба Саъдӣ, Ҳофиз, Камол, Ҷомӣ, Ҳилолӣ, Бедил, Соиб пайравӣ мекард. Нахуст ба ғазалу қасидаҳои бузургон назира ё ҷавоб мегуфт. Дигар, ба ғазалҳои адибон мухаммас мебаст. Масалан, ба як ғазали машҳури Камоли Хуҷандӣ мухаммаси бисёр олӣ эҷод намудааст:

Дар боғи ҷаҳон нахли шакарбори ман ин аст,
Дар хони амал лаъли гуҳарбори ман ин аст,
Ҷони ману ҷонони ману ёри ман ин аст,
«Гў халқ бидонанд, ки дилдори ман ин аст,
Дилдори ҷафокори ситамгори ман ин аст».
Айнӣ шуда дар анҷумани ишқ ғазалхон.
Хурсанд нишинад чи ба васлу чи ба ҳиҷрон,
Онҳо, ки надонанд сурури ғами ҷонон,
Гўянд: «Камол аз паи ў чанд канӣ ҷон?
То ҳаст зи ҷонам рамақе — кори ман ин аст»!

Айнии ҷавон дар мухаммасҳои эҷодкардааш аз санъатҳои бадеии тавсиф, ташбеҳ, сифатчинӣ, истиора, таносуби сухан, кинояю маҷоз ва ғайра бо камоли маҳорат истифода бурдааст. Ҳатто хонанда дар байни байтҳои эҷодкардаи Айнӣ ва Камол тафовутро дида наметавонад. Қобилияту истеъдоди беназири устодро ҳанўз дар ҳамон давра адабиётшиносон ва тазкиранигорони маъруф бамаврид қайд карда, баҳои баланд дода буданд. Дар ин бора Абдуллохоҷаи Абдӣ дар тазкираи хеш мегўяд: «Агар тарбият ёбад (Айнӣ), дар тариқи илмӣ ва шеърӣ саромади рўзгор хоҳад гардидан ва мазомини гули маънӣ ва мазмуни тоза бисёр хоҳад чидан».

Устод Айнӣ пас аз Инқилоби Октябр роҳбару сарвари адибони тоҷик гашт ва худ ашъори рангин иншо кард. Аммо дар тўли солҳо мазмуну мундариҷаи идеявии ашъори адиб комилан тағйир ёфт. Акнун ба мавзўъҳои талаботи рўз даст зада, дар бораи инқилобу озодии мардуми заҳматкаш сухан меронд. Шеърҳои «Марши ҳуррият», «Ба шарафи Инқилоби Октябр», «Якуми Май» ва ғайраро эҷод намуд. Инчунин дар ашъораш мавзўъҳои байналмилалӣ, дўстию рафоқати меҳнаткашони дунё, меҳнати софдилонаи мардуми тоҷик мавқеи асосӣ дошт. Соли 1923 дар Тошканд маҷмўаи ашъори устод бо номи «Ахгари Инқилоб» аз чоп баромад.

Вале устод Айнй эҳсос кард, ки замон дигар шуда, вазифаю масъулияти зиёде ба дўш дорад. Дар адабиёт образҳои нав офаридан лозим. Аммо назм барои баёни чунин афкору андеша, густариши ҳодисаю воқеоти рўз тангӣ мекард. Ба ин маънӣ устод чунин ибрози назар кардааст:

Айнӣ, ба як ғазал натавон арзи ҳол кард.
Бояд ба Инқилоб навиштан китоби сурх.

Ба ҳамин хотир устод аз аввали соли 1920 домони насри бадеиро ба даст мегирад ва дар бораи ҳодисаҳои арафаи Инқилоб, куштору хунрезиҳои амири Бухоро асари «Ҷаллодони Бухоро»-ро иншо менамояд. Ин асарро ба нашриёти давлатии Ҷумҳурияти Халқии Шўроии Бухоро месупорад. Вале нашриёт онро гум мекунад. Устод боз аз нав асарро кор карда, соли 1923 дар Тошканд дар маҷаллаи «Инқилоб» онро ба табъ мерасонад.

Соли 1924 ва 1925 дар Самарқанд повести нахустини худ «Одина»-ро навишта ба итмом расонд. Ин повест қиссае аз рўзгори мардуми кўҳистони Қаротегин аст. Дар он устод саргузашти Одинаи камбағалро, ки тамоми рўзгори хешро дар дари хонаи бою амалдорон ва махсусан Арбоб Камол гузаронида, басо зулму тааддӣ дида, азобу ранҷ кашидааст, ҳикояти дардомез кардааст. Устод ба воситаи нақши Одина зулму истисмори сармоядо-рон ва беҳуқукию зиллату хории гурўҳҳои табақаи поёнро бисёр табиӣ ба калам додааст. Образи Одина ба муқобили образи манфури асар Арбоб Камол гузошта шудааст. Устод дар рафти ҳодисаю воқеаҳои повест ташаккул ёфтани шуури Одинаро нишон дода мегузарад. У акнун дар Фаргона дар заводи пахта кор карда, ба синфи коргар ошноӣ пайдо менамояд. Дар намоишҳои онҳо низ иштирок мекунад. Вале Одина хеле барвақт касалманд буд. Дард якбора авҷ гирифт ва Одина дар мусофират ҷон медиҳад.

Тасвири устод воқеӣ ва табиӣ буд. Пеш аз Инқилоб бештари мардуми Қаротегин ва ҷавонони дигари деҳоти кўҳистон солу моҳи дароз барои пайдо кардани қути лоямуте ба Фарғона, Қўқанд, Андиҷон, Бухоро, Хуҷанд ба мардикорӣ мерафтанд ва як қисми онҳо дар он ҷойҳо мисли Одина дур аз ёру диёр дар ғарибӣ ҳалок мешуданд, ки образи Одина ҷамъбасти рўзгори ҳамаи онҳост. Нақшҳои Ойша, Гулбибӣ типӣ буда, адиб дар симои онҳо беҳуқуқӣ, зиллату хории занону духтарони ҷомеаи онрўзаро ҷамъбаст намудааст.

Махсусан забон ва тарзи баёни нависанда сода ва барои хонанда ва ҳатто барои адибони ҷавон бисёр созгор буд ва аҳамияти калони тарбиявӣ дошт. Дар ин бора гуфтаҳои адиби номии тоҷик Ҷалол Икромиро ёд кардан ба маврид аст. Икромӣ дар бораи устодаш Садриддин Айнӣ китобе бо номи «Устоди ман, мактаби ман ва худи ман» соли 1970 иншо кардааст. Ӯ дар ин асар қадрдонӣ ва сипоси беҳади хешро нисбати устод иброз медорад: «Ҳурмат ва шараф ба ҳамаи устодони олам, ки боиси ҳамаи камолот, боиси муваффақият ва комёбиҳои илму фан мебошанд. Тамоми бузургони адабиёти мо, пеш аз ҳама, ба устоди худ миннатдорӣ намудаанд, устодро аз падар беҳ шуморидаанд. Бале, ҳаққи устод ба шогирд бузург аст, вале афсўс, ки ин ҳақиқатро одам дар ҷавонӣ дарк намекунад ва фақат пас аз ба камол расидан мефаҳмад… Вале хушбахт он касе, ки дар сари вақт хизмати устодро ба ҷо оварда, сипосгузорӣ намуда ва миннатдорӣ баён намудааст.

Пас аз инқилоб аввалин касе, ки ба забони тоҷикии ҳамафаҳм ва равон қиссаи инқилобӣ офарид,  Садриддин Айнӣ буд, ки дар солҳои 1924-1925 аввалин повести диққатангези худ — «Саргузашти як тоҷики камбағал», ё ки «Одина»-ро чоп ва нашр намуд… Бо хондани ин асар ба  воситаи худи устод як қатор ҷавонони  боистеъдоди  тоҷик ба арсаи адабиёт қадам   монданд ва  оҳиста секин бозори шеъру адаб  равнақу ривоҷ ёфт,гаму ҷӯшон  шуд» Баъдтар асарҳои устод Айнӣ пайдарҳам ба табъ  расида,дастраси  хонандагон мегарданд.Устод  соли 1927-1929 романи «Дохунда»ро навишта ,ба охир мерасонад.Романи «Ғуломон «-ро низ дар байни солҳои 1932-1935   навишта ,онро ба забони ӯзбекӣ   бармегардонад.Ва онҳо дар солҳои 1934—ва 1935 чоп шуда, дастраси хонандагон    мегарданд.

Устод дар ин асари калонҳаҷм рӯзгори  зиёда аз 100-солаи  мардуми  тоҷик (1825-1938)-ро  инъикос намудааст. Дар асар тақдири се наслу як авлод  нишон  дода шудааст. Ҳодисаю воқеаҳои давраи ҳукмронии  амир Ҳайдар, ғуломфурӯшию ғуломҷаллобии туркманҳои бодиянишин ва саркардагони  худи амир бисёр ҷозибу воқеъбинона ба қалам  дода шудаанд. Рӯзгори ба ғуломӣ гирифтор шудани насли аввал –Раҳимдод, Ашӯр, Фарҳод, Гулсум, Зебо дар асар бисёр пурэҳтирос баён ёфтаанд. Насли дуюм-Эргаш, Ҳайдар, Урун ва насли сеюм-Ҳасан, Фотима, Муҳаббат, Қутбия дар арафаи инқилоб ва пас аз  он зиндагӣ кардаанд. Онҳо муборизони  рӯзгори Навин ва ташкилотчиёни колхозҳо буданд,ки нависанда дар раванди ҳодисоти рангин образҳои онҳоро кушода додаст.

Устод байни солҳои 1936-1940 повести «Марги судхӯр», «Ятим»,«Луғати нимтафсилии забони адабии тоҷик» (шомили 15000 калима аст), «Мактаби кӯҳна» ва боз бисёр асарҳои дигарро офарид. Садриддин Айнӣ дар давраи Ҷанги Бузурги Ватанӣ бештар асарҳои публитсистӣ иншо кард. «Чингизи  асри ХХ», «Деви Ҳафтсар», «Хари бедум», «Шерзод», «Талвосаи ҷонкании дарандаи захмдор», «Модар-Ватан» ва ғайра ки дар маҷаллаю рӯзномаҳои давр ба табъ расида буданд, рӯҳияи ватандӯстӣ ва дӯстии байни халқҳоро тақвият мебахшиданд. Ҷавононро алайҳи душман –фашизм ба мубориза мехезонданд. Дар баробари ин устод дар ин асарҳо хонандагонро аз мақсаду мароми фашисони лаин огоҳ мекард. Асарҳои устод дар солҳои мудҳиши ҷанг ва имрӯз ҳам аҳамияти калони сиёсӣ доранд. Бояд ҳар як шахс барои истиқлол ва озодии халқу кишвараш мубориза барад. Алайҳи душманон Ватан-Деви ҳафтсар мисли Рустами Дастон мубориз ва ҷоннисор бошад ва адӯи ғаддор-гитлерчиёнро мағлуб созад ва ба хок яксон гардонад. Ин андеша дар  бештари асарҳои устод, ки дар боло ёд  шуданд, инъикос ёфтааст.

Повести «Ятим» ба яке аз мавзӯъҳои муҳими рӯз-ватандӯстӣ, садоқат нисбати Ватан бахшида шудааст. Устод дар асари худ рузгори дардомези як ҷавони камбағал Шодӣ Мурод (Ятим)-ро ба қалам додаст. Эшонқӯли бой ҳангоми фирор ба кишвари Афғонистон Шодӣ Муродро ҳамроҳи аҳли аёл ва молу сариаташ мебарад. Вале ӯ ҳамаи сахтиҳо,азобу ранҷҳоро паси сар карда, ба Ватан боз мегардад. Меҳру муҳаббат Ватан, ба халқи азизаш ба ин сағираи Ятим гӯё болу пар мебахшиданд. Пасон Ятим дар сағирхона тарбият ёфта, илму дониш меомӯзад ва ба кишвару халқи азизаш содиқона хизмат мекунад. Нависанда дар шахсияти Ятим ташаккули маънавию сиёсии инсони нави ҷомеаро дар раванди амалиёт, дар задухӯрди ҳодисоти рангин ба қалам додаст. Образи Ятим тимсоли барҷастаи ҷавонони матинирода, заҳматкаш, вафодору ҷонсупор буда, дар тарбияи насли наврас аҳамияти калон дорад.

Яке аз асарҳои барҷастаи устод, ки солҳои дароз дар болои он кор кард, «Ёддоштҳо»мебошад. Ӯ пеш аз маргаш тавонист, ки ин шоҳасарашро ба анҷом расонад. Устод бо ин асараш сазовори Лауреати Мукофоти Давлатӣ гардид. «Ёддоштҳо» аз чаҳор ҷилд иборат буда, рӯзгори як давраи томи халқи тоҷикро фаро гирифтааст, ки қаҳрамони асосии асар худи устод мебошад. Ҳодисаю воқеаҳои солҳои 80 то ғалабаи Инқилоб, ки устод Айнӣ яке аз иштирокчиёни фаъоли он буд, бисёр ҷозиб ва мушаххас инъикос ёфтаанд. Аз ин хотир ин асар дар адабиёти тоҷик ҳамчун асари ёддоштиӣ ёд шудааст. Дар дохили «Ёддоштҳо» бисёр қисса, новелла, ҳикоя ва повестҳои алоҳида ворид гаштаанд. Аз ин рӯ, «Ёддоштҳо»-ро метавон ҳамчун маҷмӯи осори насрии солҳои охири устод  ба қалам дод.

Образи асосӣ ё қаҳрамони «Ёддоштҳо» халқ аст ва образи халқ дар симои муаллиф, яъне Садриддин Айнӣ ҷамъбаст гардидааст. Аз рафти ҳодисаю воқеот равшан  мегардад, ки қаҳрамони асосӣ тадриҷан ташаккул ёфтааст. Дар симои устод, бузургӣ, ақлу заковати бемисл, оқилӣ, дурандешӣ, шукӯҳу шаҳомати халқ беҳтарин зиёиён, равшанфикрон ва маорифпарварони як давраи томи халқи тоҷик хеле эътимодбахш ҷамъбаст шудаанд. Образҳои Саидмуродхоҷа, Лутфулло-Гупон, Устоамак, Шукурбеки Дузд, Ҳабиба, Махдуми Гав ва бахусус нақши зиёиён ва равшанфикрон Садри Зиё,Аҳмади Дониш, Ҳайрат хеле  барҷаста тасвир ёфтаанд ва ба дараҷаи образҳои типӣ расидаанд.

Нависанда дар ҳалқаи чунин ашхос ташаккул ёфт, аз онҳо зиндагӣ, одобу рафтори неки инсониро омӯхт, бузург шуд, соҳибмаърифат гашт.

Дар «Ёддоштҳо» таъсири ду мактаб  ба хубӣ мушоҳида  мешавад. Дар ин бора устод чунин мегӯяд: «Баъд аз барпо шудани Нашриёти Давлатии Тоҷикистон ба хондани тарҷумаи  тоҷикии «Бачагӣ»-и Горкий комёб шудам. «Дар байни мардум»-и ӯро ҳам мутолиа кардам…. Ман дар додани образҳо,дар ташбеҳҳо, дар баёни характери қаҳрамонҳо, дар тарзи ифодаи сода аз Горкий бисёр чизҳоро омӯхтам». Вале бояд ҳамоно эътироф кард,ки дар иншои «Ёддоштҳо» таъсири «Бадоеулвақоеъ»-и Зайнидин Восифӣ назаррас аст. Ин таъсир ҳам аз нигоҳи услуби нигориш ва амалиёти персонажҳо ба хубӣ мушоҳида мешавад.

Масалан, адабиётшинос Камол Айнӣ чунин мугӯяд: «Дар адабиётти советии тоҷик, жанри хотирот бо «Ёддошт»-и САйнӣ шурӯъ мешавад. Анъанаи нависандаи забардасти воқеанигори асрҳои  ХУ-ХУI Зайниддини Восифӣ хеле равшан мушоҳида карда мешавад. Аз ин ҷиҳат он ҳам хеле қобили диққат аст, ки С.Айнӣ «Ёддоштҳо»-и худро пас аз амалиёти илмӣ ва адабии дуру дарози дар соҳаи омӯхтани «Бадоеулвақоеъ» ва тадқиқи асари дигар классикон бурдааш шурӯъ карда буд ва навишт».

Дар ин ҷо барои равшан намудани масъала танҳо як мисол меорем ва онро дар муқоиса аз назар мегузаронем. Зайниддин Маҳмуди Восифӣ ва устод Айнӣ дар мавзўи ишқу муҳаббат якчанд сюжетҳои ҳаҷвии халқиро истифода бурдаанд. Яке аз ҳамин гуна сюжетҳо ҳикояти Тоҷуннасаб мебошад. Ҳикояти мазкур ҳанўз дар «Ҳазору як шаб» бо каме тағйирот омадааст. Дар ҳикояти «Ҳазору як шаб» писари бозургон аз падараш иҷозати сафар мепурсад. Вале падар розӣ намешавад. Бо вуҷуди ин писар падарро зорию илтиҷо карда, пулу моли зиёд мегираду аз Ироқ ба ҷониби Бағдод сафар мекунад. Дар «Бадоеулвақоеъ» ҳам айнан ҳамин ҳодиса такрор меёбад. Дигар, дар ҳар ду вариант писар ҳангоми тамошои шаҳр духтари зебоеро мебинад ва ба он ошиқ мешавад. Дар «Ҳазору як шаб» он фаришта зани Сайид ибни Абулфатҳи бозургон будааст. Аммо дар «Бадоеулвақоеъ» ном ва насаби он духтар маълум нест. Инчунин дар ҳар ду вариант писари бозургонро кампири золе пешрав гардида, ёрӣ мерасонад. Дар «Ҳазору як шаб» номи кампир оварда нашудааст, вале дар «Бадоеулвақоеъ» ҳикоят бо номи ин кампири зол, ки Тоҷуннасаб ном дорад, оварда мешавад.

Дар «Ҳазору як шаб» кампири зол бо ҳилаю найранг писари бозургонро ба мақсад мерасонад. Онҳо чанд муддат бо ҳам ишқварзӣ мекунанд. Дар «Бадоеулвақоеъ» бошад, ҳикоят характери ҳаҷвӣ мегирад.

Он кампири фарҳодкуш, ба ақидаи нависанда, тамоми пулу моли писари бозургонро бо фиребу найранг гирифта, ўро ба як духтаре никоҳ мекунад, ки: «Як чашми вай монанди донаи ангур аз косахона берун баромада буд. Ва доғҳои обилаи нағзак ба рўи сиёҳаш аз чашмҳои кафгир фузун менамуд.

«Даҳонаш аз фарохи гўш то гўш,
Ду гўшаш аз дарозӣ дўш бо дӯш.
Даҳони он қабеҳи зишти фартут,
Чу гўре буду бинӣ ҳамчу тобут».

Баъд аз ин ҳодиса писари бозургон тамоми пулу молашро барбод дода, ба Нишопур меравад.  Зикр кардан бомаврид аст, ки ҳикояти мазкур дар варианти Садриддин Айнӣ бештар характери ҳаҷвӣ гирифтааст. Аз ин ҷиҳат ба варианти Восифӣ наздик аст. Ғояи асосӣ нигоҳ дошта шуда, амалкунандагон тағйир ёфтаанд.

Дар варианти устод Айнӣ ҳикоят ба шахсияти як муллои шоир, ки Вафо ном дошта, бо тахаллуси Ваҳшӣ шеър мегуфт, вобаста карда шудааст. Аз ҳамин сабаб ҳам он «Хонадории шоир» ном гирифтааст. Мулло Вафо аз Бухоро барои имоматӣ ба деҳаи Қалтӣ рафта, дар он ҷо бо духтари Арбоб Наим, ки ўро фақат дар зери фаранҷӣ дидааст, ошиқи зор мешавад. Аммо вақте ки духтарро бе чодар мебинад, монанди писари бозургон қариб девона шуда, ба Бухоро мегурезад.

Бояд гуфт, ки дар тасвири «ҳусну ҷамоли» духтар дар байни ин ду асар бисёр монандиҳо ба назар мерасад. Мо дар боло тасвири Восифиро овардем. Инак устод Айни шаклу шамоили он духтарро ба тариқи зайл ба қалам додааст: «Рўе пур аз доғи нағзак ва монанди рўи мурда бинии пасти пачақи пучуқмонанд, чашме монанди чашмони аз шишаи тира сохташуда беҳаракат ва бе мижгон ба назараш намоён шуданд. Ба болои инҳо устухони сандуқи синааш то чанбари гардан ба сабаби кадом беморие ба тарафи пеш ҷаста баромада буд». Ғайр аз ин, чунин монандӣ дар ҷамъомади аҳли уламою удабо, нақли ҳикоёту мутоиботи халқӣ, рўзгори шоирону олимон ва амсоли ин бисёр барҷаста ба назар мерасад. Ҳамин тавр, устод Айнӣ асосан аз «Бадоеулвақоеъ»-и Восифӣ илҳом гирифта, эҷодкорона аз он истифода бурда, шоҳасари бузург — «Ёддоштҳо»-ро офарид, ки он ба аксарияти забонхои дунё тарҷума шудааст.

«МАРГИ СУДХЎР»

                 Повести «Марги судхўр» яке аз асарҳои барҷастаи адабиёти ҷаҳон буда, номи устод Айниро ҳамрадифи адибони бузурги олам гардонд. Дар бораи ин шоҳасар шарқшиносон ва адабиётшиносону адибони бузурги дунё суханони нек гуфта, баҳои арзанда додаанд. Онҳо образи Қорӣ Ишкамбаро дар қатори образҳои машҳури адабиёти ҷаҳон — қаҳрамонони асарҳои Молер, Шекспир ва Гобсеки Балзак гузоштаанд. Таваҷҷўҳ кунед, дар ин бора адиби барҷастаи замон Чингиз Айтматов чӣ мегўяд:

Дар «Марги судхўр» ихтилофи иҷтимоӣ ва устодии нависандаи ҳаҷвнигор муҷассам гардидааст, ки моро бо башараи Гобсеки Бухороӣ шинос месозад. Айнӣ зоҳиран орому ботамкин аст, вале дар симои қахрамононе, ки ин пири хирадманди Шарқи мо дар даврони шикасту воруни таърихӣ тасвир мекунад, хонандагон ғазабу изтироби беандозаро мебинанд».

Устод Айнӣ дар бораи иншои повести «Марги судхўр» чунин ибрози назар мекунад: «Ман таҳрири «Марги судхўр»-ро дар соли 1936 тамом карда, ба муҳокимаи Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон гузошта будам. Ман маслиҳатҳои дар хониши умумӣ аз тарафи коллективи нависандагон додашударо ба назар гирифта, асарро дубора таҳрир карда, ба нашриёт супурда будам». Пасон асари «Марги судхўр» танҳо соли 1939 ба табъ мерасад. Вале устод баъди чоп шудани повест низ барои такмил ва бақувват намудани он чанд соли дигар саъю кўшиш менамояд. Ниҳоят повестро хеле такмил дода, ба он иловаҳои зиёд ворид месозад ва соли 1953 повести «Марги судхўр» дар таҳрири нав аз чоп мебарояд.

«Ман дер боз дубора кор карда баромадани «Марги судхўр»-ро орзу доштам, аммо муяссарам намешуд. Ниҳоят имсол — соли 1952 маро фурсат даст дод, ки ин асарро дубора кор карда бароям. Дар вақти кори дубора муомилаҳои векселиро ҳам, ки ба судхўрон вобастагии қавӣ дошт, Қорӣ Ишкамба ҳам ба ин кор машғул шуда буд ва дар таърихи иқтисодиёти Бухорои амирӣ як сафҳаи пурфоҷиаеро ташкил мекард, тасвир намуда, ба ҷойҳои муносиби асар даровардам».

Устод Садриддин Айнӣ повести «Марги судхӯр»-ро аз забони тоҷикӣ ба забони ӯзбекӣ гардонд ва он соли 1946 аз чоп баромад. Инчунин «Марги судхўр» ба забони русӣ, фаронсавӣ, немисӣ ва забонҳои ҷумҳуриҳои муштаракулманофеъ ва забонҳои дигар чандин маротиба тарҷума ва нашр шудааст.

 Мавзӯъ ва мундариҷаи ғоявии асар

        Нависанда ба воситаи сухани воло ва нақшҳои барҷаста ҳаёти воқеии як давраи хеле мураккаби ғоявии асар халқи тоҷикро инъикос намудааст. Повест дар баёни ҳодисаю воқеоти ҳаёти сиёсӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодии охирҳои асри XIX ва аввалҳои асри ХХ-и Бухорои Шарқӣ  як оинаест, ки пеши чашми хонанда тамоми фисқу фуҷур, фиребу найранг, шўру шари судхўрон ва дар баробари ин ҳаёти вазнини тоқатфарсои мардуми оддии шаҳри Бухоро ва деҳоти онро воқеӣ намудор мегардонад. Повест аз нигоҳи мазмун ва мундариҷаи ғоявӣ аз дигар асарҳои устод фарқ мекунад ва инчунин дар адабиёти садаи ХХ-и тоҷик ва ҳатто адабиёти халқҳои Осиёи Марказӣ ва Қазокистон камназир аст.

Устод дар повести «Марги судхўр» роҳу воситаҳои пайдо шудани муносибатҳои нави ҷомеаи капиталистиро тибқи кушодани банкҳо, доду ги-рифти банкирҳо бо одамони камбағал дар раванду ҷараёни воқеот бо камоли маҳорат тасвир намудааст. Ғайр аз ин, нависанда чӣ хел ба шаҳру деҳоти Бухоро сар халондан ва истисмор кардани сармоядорони рус, аз ҷумла банкирҳоро нишон дода мегузарад. Банкирҳои рус ба воситаи векселҳои махсус худашон одамони камбизоатро истисмор намуда, аз тарафи дигар, ин тарзи амалиётро ба банкирҳои таҳҷоӣ нишон медоданд. Устод ба ин восита ҳақиқати воқеиро тасвир карда, нишон додааст, ки мардуми оддӣ аз ду ҷониб — ҳам аз тарафи судхўрони маҳаллӣ — Қорӣ Ишкамба ва ҳам аз тарафи сармоягузорони хориҷӣ (рус) истисмор мешуданд. Ҳодисаи ба сари Абдунабӣ ва бародарони вай омада басо дардомез тасвир ёфтааст. Абдунабӣ тамоми умр дар хонаи Бойбобо хизмат кард. Касалманд шуду деҳ назди бародарон рафт. Дар ҳамон ҷо ҷон дод. Бойбобо ба ҷои он ки ҳаққи чандинсолаи хизмати мақтулро ба ворисонаш диҳад, баръакс ўро тўҳмат намуда, боз ба болои қарзҳо 4 ҳазор танга бор намуд ва аз қозикалон иддао намуд, ки ин қарзро аз бародаронаш рўёнда ба ў диҳанд. Нависанда рафти ҳодисаро боварибахш ба қалам дода, симои ҳақиқии Бойбобо ва қозикалонро кушода медиҳад. Онҳо бо сад фиребу найранг ба мақсади ифлоси худ мерасанд ва бародарони Абдунабиро аз замину дороиашон маҳрум мегардонанд. Нависанда ба ин восита беҳаёӣ, бераҳмӣ, зулму хиёнати аҳли доро ва тақворо дар симои Бойбобо, Қозӣ Арбоб, Ҳотам, Холиқи Эшон ва Розиқ Халифа ҷамъбаст намудааст.

   Таҳлили образи Қорӣ Ишкамба

                Симои асосии повести «Марги судхўр» Қорӣ Ишкамба буда, кулли ҳодисоту воқеоти асар дар гирду атрофи ин образ сурат гирифтаанд. Шахсияти Қорӣ Ишкамба таърихист ва устод Айнӣ дар ин бора дар «Ёддоштҳо»- яш ёд кардааст. Аслан, чунон ки устод гуфтаанд Қорӣ  Ишкамба прототипи Қорӣ   Исмати Бухороист. Ӯ ҳамзамони нависанда буда, пешаи судхўрро касб карда, дар фиребу найранг ва риёкорию танпарварӣ ангуштнамои рӯзгораш буд. Устод танҳо номи ўро, яъне Исматро ба Ишкамба иваз намуд. Сабаби ин дар он буд, ки Қорӣ Исмат шиками калон дошт ва ҳамеша ба хотири пур кардани он саъю кўшиш мекард.

«Номи аслии ин одам Қорӣ Исмат аст, — гуфт дўстам дар ҷавоб -лекин ишками он кас калон аст. Шояд ба ҳамин муносибат бошад, дар вақтҳои аввал баъзе касон ўро «Қорӣ Исмати Ишкам» гуфтанд ва баъзе ширинкорон «Қорӣ Исмати Ишкамба» хитоб намуданд ва рафта-рафта калимаи Исматро партофта «Қорӣ Ишкамба» гуфтанду монданд».

Вале дар повест гоҳ-гоҳ бо номи ҳақиқиаш низ амал мекунад. Сабаби лақаби қоригиро гирифтани ў он буд, ки баъзе пораҳои «Қуръон»- ро ҳифз намуда, қории «Қуръон» шуда буд. Аммо донишу фаҳмишаш хеле суст буд. Ў ба хотири қории «Қуръон» буданаш ҳамеша аз дигарон дар маъракаҳо болотар нишаста, нисбати дигарон бахшиши зиёдтар мегирифт. Яъне қоригӣ барои ў василаи даромади муфт шуда буд, ки устод Айнӣ ин риёкорӣ ва мумсикии Қорӣ Ишкамбаро дар повест ҳаққонӣ нишон додааст. Ба саволу ҷавоби сартарош ва Қорӣ Ишкамба диққат диҳед:

— Чаро дасторро (салларо) хурдтар намекунед, ки ҳам дока камтар раваду ҳам шустанаш осонтар шуда, собун камтар сарф шавад, — гўён сартарош пурсид.

  • Ин саллаи ман дастори «ертишгиру тўйхўр» аст! — гуфт Қорӣ Ишкамба дар ҷавоб. Вақте ки бо ин дастор ба сари дафни мурдае ҳозир мешавам, ба ҳар кас як газ ертиш диҳанд, ба ман ду газ медиҳанд ва инчунин дар тўйҳо ҳам табақи сергўшту равғани палав ба пеши ман меояд…
  • Албатта, касе, ки Шуморо намешиносад, на ба ҷаноза хабар мекунад ва на ба тўй, аммо он касе, ки Шуморо мешиносад ва ба ҷанозаю тўяшон хабар мекунад, хоҳ дасторатон калон бошад, хоҳ хурд, ба Шумо он муомиларо мекунад, ки Шуморо ба он муносиб медонад. Ба фикри ман барои ин барзиёд сарф кардани дока бефоидааст.
  • Шумо сода будед, бародар! — гуфт Қорӣ Ишкамба ба сартарош, -агар ман ба ертиши мурдаҳое, ки ба ҷанозаи онҳо маро хабар мекунанд,қаноат карда мегаштам, пас пули мўйсарро аз куҷо ёфта, ба Шумо медодам? Ман ҳар рўз намози пешинро дар хонақои Девонабегӣ мехонам ва аз он ҷо ҳар мурдаеро, ки барои ҷанозахонӣ оварда бошанд, хоҳ бегонаву хоҳ шинос баъд аз хондани ҷаноза ба сари қабраш меравам ва ба қадри насиба ертиш гирифта мегардам».

Ҳунари волою истеъдоди баркамоли нависандаи забардаст имкон дод, то ба таври воқеӣ симои ботинӣ ва ҳам зоҳирии Қорӣ Ишкамбаро кушода диҳад. Бешубҳа, ин тарзи тасвир дар адабиёти муосир беназир буда, барои насли оянда мактаби омўзиш гардид.

Дар асар нависанда низ ҳамчун қаҳрамони фаъол иштирок намуда, дар кушодани симои ботинию зоҳирии Қорӣ Ишкамба кўмак расондааст. Образи Қорӣ Ишкамба дар рафти амалиёт, яъне муносибати ў бо сартарош,Раҳими Қанд, бойбача, мудири банк, Ҳамроҳрафиқ, саройбон, нозири амир, Сайри Ширбадан ва муносибати ў бо аҳли оилааш ба тарзи возеҳу барҷаста кушода мешавад ва ҳамчун тип ҷамъбасти олами сармоя, дунёи фиребу найранг, риёкорию ришватхўрии судхўрон ва дигар намояндагони воломақоми ҷомеа намудор мегардад.

Гуфтан лозим аст, ки устод рўзгор ва лаҳзаҳои зиндагии Қорӣ Ишкамбаро бо ҳаҷви тезу тунд ва ҳам дардомез нақл намудааст, ки ин бошад, драматизми повесгро қувват бахшида, симои персонажи асосиро ба дараҷаи типӣ расондааст. Масалан, хонанда нағз медонад, ки Қорӣ Ишкамба ҳамеша дигаронро фиреб медиҳад ва аз ин ҳисоб пулашро зиёд мегардонад. Ҳатто аз векселҳои русҳо истифода бурда, деҳқонони бебизоат, аз ҷумла Мӯҳсин ва боз даҳҳо деҳқонони камбағалро бо фоидаи гўшношунид пул қарз дода, онҳоро хонабардўш мегардонад. Дар ин кори векселбозӣ одамон ё судхўрони Россия ҳам шариканд ва ба Қорӣ Ишкамба кўмак мерасонанд. Гуфтугузори одамони Россия бо Мўҳсин симои эшонро равшан мегардонад:

  • Мўҳсин кист?
  • Ман! — Мўҳсин ҷавоб медиҳад.

-Ту аз ҷаноби Қорӣ Исматуллоҳ сесаду шаст сўм пул гирифта будӣ, ҳозир Қорӣ пули худро талаб мекунад. Қарзатро дарҳол адо карданат зарур аст.

-Ман аз чаноби Қорӣ дусаду даҳ сўм пули нақд гирифта будам, фоидаи яксолаи ин маблағро бо харҷи векселдиҳӣ, ки ҷамъ яксаду панҷоҳ сўм
шуда буд, ба болои он пули накд зам карда ба сесаду шаст сўм вексел дода будам. Қарзеро, ки ба фоидаи яксолааш зам шудааст, ман чӣ навъ дар ду моҳ адо мекунам?

-Суханро бисёр дароз накун, — гуфт одами нимевропоипўш. Сесаду шаст сўми дар ин вексел навишташударо дарҳол медиҳӣ ё не? Бо як калима ҷавоб деҳ!

Дар ду моҳ фоидаи яксола медиҳӣ ё намедиҳӣ ин ба мо дахл надорад, мо бояд сесаду шаст сўми дар ҳамин вексел навишташударо ҳамин рўз аз ту рўёнда гирем. Закун ҳамин аст!

  • Ин закуни Ҳазрати импротур — подшоҳи Россия аст, ин ҳукми шариат ва васиқаи қозикалон нест, ки ту ба муфтиҳо пора дода, маҳзари дафъ гирифта, моли мардумро хўрӣ! — сухани одами нимевропўшро Арбоб Рўзӣ бо оҳанги аз Мўҳсин ниқоргирӣ қувват дод.
  • Вексели Ҳазрати импротур ривояти уламо он сў истад, сангро ҳам сўрох карда мегузарад, — ноиб ба сухани Арбоб Рўзӣ илова кард.
  • Ин чӣ бедодӣ аст, чӣ тавр ноинсофӣ аст, ки…

-Даҳонатро пўш, ки забонат бурида мешавад! Ту закуни Ҳазрати импротурро «бедодӣ ва ноинсофӣ» мегўӣ, ҳозир мефармоям, ки забонатро аз комат кашида мепартоянд! — гуфт ноиб ғазаболудона».

Аз мисоли боло чанд масъала равшан мегардад. Нахуст ҳама аркони давлат, аҳли ҷоҳу мансаб Арбоб Рўзӣ, ноиби қозӣ ва намояндаи Россия бо ҳар роҳу восита векселро моддаи раднопазири қонун шумориданд ва дар асоси он масъаларо ба фоидаи Қорӣ Ишкамба ҳал намуданд. Дуюм, дар назди онҳо васиқаи шаръӣ, ҳукми муфтию қозии ислом нисбати вексели Россия ҳеҷ қимату арзиш надошта будааст. Аз ин ҷо хоинӣ, ватанфурўшии ин гурўҳи соҳибмансаб ба таври мушаххас равшан мегардад. Сеюм, вексел қудрату тавоноии Россияро нисбати Аморати Бухоро нишон медиҳад. Яъне ба тарзи дигар гўем, нависанда ба ин восита мустамлика будани ин кишварро бори дигар таъкид намудааст. Яъне «сангро ҳам сўрох карда мегузарад» гуфтани ноиби қозикалон ба ҳамин маънист. Воқеан ҳам ҳаёти сиёсиву иҷтимоии онрўза собит менамоянд, ки Аморати Бухоро мустақилияти хешро аз даст дода буд. Устод Айнӣ бошад, реалистона ин масъаларо ба воситаи вексел ба қалам додааст. Аз ин рў, Қорӣ Ишкамба ба банкҳои таҳҷоӣ ё ватанӣ чандон эътимод надошт. Борҳо он банкҳоро дуздон ғорат карданд, вале ҳукумати амир ба ҳамаи ин дуздию ғорат бепарво буд, қушбегӣ аз ўҳдаи дастгир намудани дуздон набаромад. Қорӣ Ишкамба ҳамаи инро дида, пулҳояшро ба банки Россия супурд.

Нависанда барои барҷаста баромадани образи Қорӣ Ишкамба лаҳзаҳои дардомез ва шодибахшу фараҳангези персонажро бисёр бамаврид ва устокорона ба қалам додааст. Ба ин восита характер ва ҷаҳони ботинии Қорӣ Ишкамбаро кушода медиҳад. Масалан, дар давраи Ҷанги якуми ҷаҳон капиталистон, феодалон, савдогарон ва бахусус судхўрон дар кулли кишварҳои олам, аз ҷумла Аморати Бухоро боз ҳам бою сарватманд гардида, миллион-миллион сўми муфт ба даст меоварданд. Дар баробари ин аҳволи халқ вазнинтар гашта, ба доми судхўрон, корчаллонони фиребгар меафто-данд. Ҳатто дар шаҳру деҳот деҳқонони миёнаҳол, судхўрони майда, ҳунармандон дар доду гирифти якдигар шикаст хўрда, аз саҳна мебаромаданд, маҳв мешуданд. Устод Айнӣ муомила ва мубодилаи онҳоро воқеъбинона дар раванди амалиёт бо як ҳаҷви кушанда инъикос намудааст.

Ҳамин тавр, Ҷанги якуми ҷаҳон барои Қорӣ Ишкамба ҳам омади калон кард. Дар ин мавридҳо судхўри серпуле, ки киса ва чашми ҳаннотонро пур карда тавонад, Қорӣ Ишкамба буд.

Дар соли дуюми ҷанг ишками Қорӣ Ишкамба аз пештарааш калонтар шуд, пулаш ҳам аз ду миллион гузашт.

Вале боз ба сари чунин судхўри қаллоб рўзи сахт ҳам омад, ки пас аз ин ҳодиса чанд муддат девона шуд ва дар кўчаю бозори Бухоро девонагон барин мегашт. Устод ҳамаи ин ҳолат, дунёи ғаму андўҳи Қорӣ Ишкамбаро бо камоли маҳорат ва хеле табиӣ нишон додааст. Қорӣ Ишкамбаро бой ва хазинадори ў Мирзо Абдулло фиреб медиҳанд. Қорӣ пули калонашро бой медиҳад. Боз фирефтаи ҳамон вексел. Ҳамон векселе, ки ў садҳо касонро фиреб дода буд, аҷали худаш мешавад. Мирзо Абдулло ба Қорӣ Ишкамба мегўяд, ки агар сад ҳазор танга ба мо диҳӣ, ҳар моҳ фоидаи он 2 ҳазор танга мешавад ва дар ду моҳ ба 4 ҳазор мерасад. Ман ба Шумо ба ин муддат вексел медиҳам. Аз ин муомила Қорӣ Ишкамба хурсанд мегардад ва ба тезӣ ба банк рафта 96 ҳазор танга гирифта меорад. Аммо Мирзо Абдулло розӣ намешавад ва Қорӣ боз маҷбур мешавад, ки рафта чор ҳазори дигар биёрад ва вексели тайёрро гирад.

«- Ана, ин маблағро ҳам гиред, вексели тайёркардаатонро ба ман диҳед! — гуфт.

  • Ин чӣ пул, кадом вексел? Ман намефаҳмам? — гуфт Мирзо тааҷҷубкунон.
  • Ҳазл накунед! — гуфт Қорӣ Ишкамба, — ҳозир вақти масхарабозӣ
    нест. Зудтар пулро гирифта, вексел диҳед, аз давидан ҷонам баромад, як чой ҳам фармоед, ки як пиёла нўшида нафасамро рост гирам.
  • Ҳозир корам бисёр, ба чойфармоӣ ва чойнўшӣ фурсат надорам. Дар ягон вақти камкориам биёед, ман Шуморо бо қандчой зиёфат хоҳам кард.
    Ҳозир аз пеши ман равед, ки ҳисобро гум накунам.
  • Охир векселро диҳед, ки ман биравам! — гуфт Қорӣ бо ҷиддият.
  • Чӣ гуна вексел? Ин пулатонро бардошта баред, ки ба ман даркор нест. Ман на пул қарз мегирам ва на вексел медиҳам.
  • Хуб, қарз, ки намегирифта бошед, 96 ҳазор тангаи дафъаи аввал додаамро диҳед, ки ман биравам.
  • Шўхӣ накунед, Қорӣ-амак! Вақт надорам, равед, ки ман корамро кунам!
  • Шумо шўхӣ карда истодаед! Лекин шўхӣ ҳам бошад, дилам қариб ба кафидан расид. Ё зудтар пуламро диҳед ё векселро!
  • Девонагӣ бас! Зуд бароед, ки кори зарурам бисёр аст? — гўён Мирзо аз ҷояш бархост ва Қориро ба тарафи дар тела дода, — ҷои девонагон хонаи
    эшони Хоҷаўбонӣ аст, на тиҷоратхона! — гуфт.

Қорӣ «вой хонаам сўхт» гўё фарёд мекашид ва монанди бачае, ки бозичаашро аз дасташ ба зўрӣ кашида гирифта бошанд, ҳунгосзанон гиря кардан гирифт…

Хизматгорон ўро аз дасту пояш бардошта аз ҳавлӣ берун карданд. Қорӣ чун дид, ки дарвоза баста, илоҷи даромадан нест, саллаашро аз сараш кушода ба гарданаш андохта:

-Ин чӣ бедодист?! Мусулмонӣ тамоман барҳам хўрдааст. Вой дод! -гўён ба тарафи арки амир давид. Акнун ўро ҳар касе, ки ба ин ҳол дар роҳ
медид, дар девона шудани ў шубҳа намекард…»

Аз ҳама муҳимаш дар анҷоми асар аз хабари барояш мудҳиш мусодира кардани ҳамаи пулҳои коғазӣ, тилло, нуқра ва коғазҳои қиматдор аз тарафи болшевикон «Оҳ пулакам!» — гўён бо ҳамон вазъияте, ки ба гўянда гўш медод, якпаҳлу ба замин ғалтид… Ў мурда буд».

Муҳақиқон, шарқшиносон ва он уламое, ки дар бораи повести «Марги судхўр» сухан гуфтаанд, марги Қорӣ Ишкамбаро футурравӣ, заволёбии ҷомеаи феодалӣ, барҳам хўрдани Аморати Бухоро ва зуҳури сохти нави ҷамъиятӣ-давлати болшевикон ба қалам додаанд, ки шояд дуруст бошад. Вале ба ин масъала аз нигоҳи имрӯз бояд назар кард.

Барои Қорӣ Ишкамба, барои судхўрони қаллоб, фиребгар, хиёнаткор, разил, беинсоф ва пулпараст миллат, Ватан ва Модар тафовут ва арзише надоранд. Барои Қорӣ Ишкамба кадом сохт буданаш муҳим нест. Бигузор болшевикон ба сари қудрат оянд, ҳукмрон бошанд, вале пулаш бошад, пулашро касе нагирад, ҳар рўз фоизи пулаш зиёд шавад — ана ин барои судхўр – Қорӣ Ишкамба ва ҳамаи судхўрон муҳим аст. Аз ин ҷост, ки мантиқан Қорӣ Ишкамба на ба хотири омадани болшевикон ё барҳам хўрдани Аморати Бухоро, балки ба хотири 2 миллион сўмаш ҷон ба Ҳақ таслим кард. Устод ин тарафи масъаларо воқеӣ дарк карда, симои асосии асар – Қорӣ Ишикамбаро дар чунин вазъ ба ҳалокат расонд. Ба фикри мо, ба ин тарз анҷом додани повест табиӣ буда, аз тарафи дигар, бурди нависандаро нишон медиҳад. Ба ҳамин хотир, образи Қорӣ Ишкамба шўҳрати беназир пайдо кард ва ба радифи образҳои ҷовидонаи адабиёти олам ворид гардид.

Дар повести «Марги судхӯр», чунон ки дидем, симоҳои дигар низ амал кардаанд, ки ҳар кадоми онҳо бо характер ва хислати хеш фарқ карда меистанд. Яке аз ҳамин гуна симоҳои фаромўшнашаванда Раҳими Қанд аст. Раҳими Қанд намояндаи аҳли ҳунар буда, нависанда зимни он хислатҳои беҳтарини аҳли ҳунарро ҷамъбаст намудааст. Чунон ки аз лақабаш маълум аст, пешаи ў қандпазию ҳар гуна шириниҳои болаззат тайёр кардан аст. Вай қандалоти хешро дар пеши саройи Ҷаннатмаконӣ савдо мекард. Нависанда бо Раҳими Қанд дўстӣ дошт ва аз ў қиссаю ривоят, ҳикояю афсонаҳои аҷибу ғарибро мешунид. Маҳз дар назди дўкони Раҳими Қанд бо Қорӣ Ишкамба вохўрда, сўҳбат кард ва аз Раҳими Қанд дар бораи Қорӣ маълумоти тарҷумаҳолӣ гирифт.

Раҳими Қанд бидуни ҳунари қандпазӣ боз ҳунари навозандагӣ дошт. Ў дар назди Насруллоҳи Дег даҳ сол шогирдӣ намуда, шашмақомро ба хубӣ омўхт ва танбўрнавози хушсалиқае низ будааст. Рўзгори хешро асосан аз рўи ин ду ҳунар мегузаронидааст. Нависанда бо як муҳаббати хос дар бораи Раҳими Қанд сухан ронда, хислатҳои хоксорӣ, ҳалолкорӣ, меҳнатдўстӣ ва поквиҷдонии ўро дар рафти ҳодисаю воқеоти асар тасвир намудааст. Қорӣ Ишкамба ҳам аз Раҳими Қанд фоида бурда, аз қандалоту кон-фетҳои ў ройгон мегирифт: «Қорӣ амак шўхӣ накунед! Ман одами бечораи айёлманд мебошам, пули қанду конфету обидандонро дода равед! — гуфт бо оҳанги зорӣ». Вале Қорӣ Ишкамба пул додан, пул сарф намуданро дўст намедошт, сад баҳона карда мерафт.

Забон ва тарзи баёни нависанда

«Марги судхўр», агар дурусттар диққат диҳем, характери ёддоштӣ ҳам дорад. Яке аз қаҳрамонони фаъоли асар худи устод Садриддин Айнист. Нақши устод аз байни ҳодисоту воқеоти повест мисли як хати сурх мегузарад. Бисёр воқеоти «Марги судхўр», ки пасон дар «Ёддоштҳо»-и устод идома меёбанд, аз ҳар ҷиҳат такмил дода шудаанд. Дар ин бора устод Айнӣ низ ишораҳо дорад.

Азбаски повести устод ҳаҷвист, дар он нависанда аз таъбиру ибора, зарбулмасалу мақолҳои ҳаҷвӣ бештар истифода бурдааст. Забони асар ширин, форам ва сода буда, аз хондани он кас лаззат мебарад. Н. Маъсумӣ дар бораи «Марги судхўр» сухан ронда, ба забон ва тарзи баёни устод Айнӣ баҳои воқеӣ медиҳад: «Хусусан дар диалогҳо ва тавсифҳо, тарзи ҷумласозӣ ва ибораороии «саҳли мумтанеъ» ба дараҷаи ҳайратбахш мерасад».

Агар мо аз ҳамин нуқтаи назар пораеро, ки дар он намуди зоҳирии Қорӣ Ишкамба аз тарафи нависанда тасвир ёфтааст, аз назар гузаронем, ба гуфтори ин донишманд ризо мешавем. «Ў як одами миёнақади фарбеҳи ишкамкалони гарданкўтоҳ буда, ғафсии гардан ва пуррагии сару рўяш ҳам аз ғафсии шикамаш қариб фарқ надошт, агар риши калони ғўлии монанди алафи гандадарав ба ҳам печидаашро, ки тамоми рўяшро фарогирифта буд, тарошида мепартофтанд, сару тани ин одам дар як ҷо ба ишкамбаи холӣ карданашудаи шутур монандӣ пайдо мекард, ғояташ ин ки ин аз вай калонтар буд, монанди ҷуссаи шутури ба дарди хориш гирифторгардидаи мўяш рехтагӣ сурхчатоб менамуд».

Бояд гуфт, ки портрети боло дар оғози повест дода шудааст. Хонандаи закӣ бе ҳеҷ як душворӣ аз ин тасвирот дар бораи чигунагии характер ва рафтору кирдори Қорӣ Ишкамба бисёр чизҳоро дарк намуда, аллакай симои манфури ин судхўри қаллоб пеши назараш намудор мегардад.

Дигар, сабки содаи нигориш ва кўтоҳбаёнӣ яке аз хусусиятҳои хоси нависанда дар повест аст. Бо овардани чанд ибораи сода, суфтаю рехта характер, рафтору кирдори образро кушода медиҳад. Масалан, Раҳими Қанд ба саволи нависанда:

«- Ин кас кист? — ҷавоб гардонда чунин мегўяд:

  • «Як ҳиндуи салланок, як судхўри гузаро, як хасиси чирки дандонхўр!»
  • Магар ў дирўз шуморо зиёфат карда буд, ки «курнамакӣ накун, дирўза ошро аз ёдат набарор! — гўён ба шумо миннат кард?

—      Оши ўро то ҳол занаш ҳам нахўрдааст! — гуфт Раҳими Қанд».
Ҳамин тавр, устод Айнӣ вобаста ба талаботи мавзўъ, яъне ҳаҷвӣ будани он бештар калимаю иборот ва зарбулмасалу мақоли ҳаҷвиро мавриди истифода қарор додааст, ки ин ҷузъиёт барои муҷассам баромадани образи асосӣ — Қорӣ Ишкамба мусоидат кардаанд, Бинед, танҳо дар як ҷумла «ҳиндуи салланок», «судхўри гузаро» ва «хасиси чирки дандонхӯр» барин ибораҳои рехтаи ҳаҷвиро чӣ хел моҳирона мавриди истифода қарор додааст. Ҳамаи ин аз тавоноии суханофарии устоди бузург Садриддин Айнӣ шаҳодат медиҳад. Устод бо ин гуна шоҳа-сарҳои худ на танҳо дар адабиёти тоҷик, балки дар адабиёти ҷаҳон мақоми хос дорад.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *